رساله دکتری رحمت شمسی در دانشگاه علامه طباطبائی، با نقد رویکردهای ابزاری به نهادهای مردمی، الگوی نوینی برای تعامل دولت و خیریهها در راستای تحقق عدالت سلامت، پیشنهاد داد.
به گزارش روابط عمومی پژوهشکده مطالعات وقف و نیکوکاری (خیر ماندگار)، رساله دکتری آقای رحمت شمسی با عنوان «تحلیل انتقادی سیاستگذاری مؤسسات خیریه حوزه سلامت دوره انقلاب اسلامی» که با حمایت این پژوهشکده تدوین شده، با موفقیت دفاع شد. این پژوهش کیفی که زیر نظر دکتر سید سعید وصالی (استاد راهنما) و دکتر علیاکبر تاجمزینانی و دکتر حبیب جباری (استادان مشاور) به انجام رسیده، به کالبدشکافی چالشهای ساختاری مشارکت مردمی در نظام سلامت ایران پرداخته است.
نقد عقلانیت ابزاری و چالش «مشارکت وابسته»
یافتههای این پژوهش نشان میدهد که طی دهههای اخیر، بهرغم گسترش کمی خیریهها، استقلال نهادی آنها به دلیل غلبه «عقلانیت ابزاری» و نگاه بالا به پایین دولتها تضعیف شده است. پژوهشگر با بهکارگیری نظریات عدالت «جان راولز» و رویکرد توانمندی «آمارتیا سن»، استدلال میکند که بسیاری از مداخلات خیریهای در ایران، به جای توانمندسازی پایدار بیماران، تنها به رفع موقت موانع مالی محدود شدهاند. این رساله، وضعیت موجود تعامل دولت و بخش خیر را «مشارکت وابسته و کنترلشده» مینامد؛ وضعیتی که در آن خیریهها به جای کنشگری مستقل و اصلاحگر، عمدتاً به بازوهای اجرایی برای جبران کسریهای حاکمیتی تبدیل شدهاند.
فاصله میان واقعیت موجود و آرمانهای عدالت اجتماعی
تحلیل دادههای این رساله حاکی از آن است که نظام فعلی خیریههای سلامت، بهدلیل فقدان عقلانیت ارتباطی و گفتوگوی ساختاری میان ذینفعان، در کاهش نابرابریهای نهادینه موفقیت چندانی نداشته است. پژوهشگر تأکید میکند که سیاستگذاریهای حاکمیتی (جز در دورههای محدودی مانند دوره اصلاحات) تمایل چندانی به حضور واقعی جامعه مدنی در سطوح تصمیمگیری نداشتهاند که نتیجه آن، تشدید شکاف میان مرکز و پیرامون در دسترسی به خدمات سلامت بوده است.
راهبردهایی برای عبور از بحران مشارکت
این پژوهش در بخش پایانی، پیشنهادهای کاربردی و تحولآفرینی را برای سیاستگذاران و مدیران حوزه خیر ارائه داده است که از مهمترین آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- گذار از منطق احسان فردی به منطق حقوق اجتماعی: بازنگری در قوانین برای به رسمیت شناختن حق مشارکت بیماران و خانوادهها در تصمیمگیریها.
- تمرکززدایی هوشمند: تقویت خیریههای محلی و انجمنهای بیمارمحور به جای تمرکز بر نهادهای شبهدولتی.
- توانمندسازی به جای جبرانگری مالی: حرکت از حمایتهای معیشتی مقطعی به سمت ایجاد امنیت پایدار در درمان و ارتقای سواد سلامت.
- نظارت حمایتی به جای نظارت کنترلی: اصلاح رویههای بوروکراتیک و ایجاد «پنجره واحد» برای تسهیل فعالیت سمنها.
پژوهشکده مطالعات وقف و نیکوکاری با حمایت از این رساله دکتری، گام مهمی در جهت تولید دانش انتقادی و بومی در حوزه وقف و نیکوکاری برداشته است تا مسیر را برای بازطراحی نهادی و تحقق عدالت دموکراتیک در عرصه سلامت هموار سازد.
دیدگاه خود را ثبت کنید
تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟در گفتگو ها شرکت کنید.